Nhân lực cho chuyển đổi số: Bối cảnh toàn cầu, thực tiễn Việt Nam và bước tiến Đà Nẵng

1. Cách mạng kỹ năng số – thách thức chung của thế giới

Trong thập kỷ qua, kinh tế số đã vươn lên trở thành trụ cột tăng trưởng chính của nền kinh tế toàn cầu. Khu vực công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) tại các nước thành viên OECD đã đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 6,3% mỗi năm trong giai đoạn 2013-2023, nhanh gần gấp ba lần so với toàn bộ nền kinh tế. Tuy nhiên, tốc độ đột phá công nghệ lại đang bỏ xa năng lực thích ứng của lực lượng lao động hiện tại.

Thực tế này được thể hiện rõ ràng qua khảo sát "Future of Jobs 2023" do Diễn đàn Kinh tế Thế giới thực hiện. Nghiên cứu dự báo rằng 44% kỹ năng cốt lõi sẽ thay đổi hoàn toàn trước năm 2027, trong khi 60% nhân viên cần được đào tạo lại để thích ứng với yêu cầu công việc mới. Đáng lo ngại hơn, 67% giám đốc công nghệ thông tin (CIO) thừa nhận rằng các dự án chuyển đổi số của doanh nghiệp họ đang bị chậm tiến độ vì thiếu nguồn nhân lực có kỹ năng phù hợp.

2. Khoảng trống kỹ năng tại Việt Nam

Việt Nam hiện thuộc nhóm các quốc gia có tốc độ số hóa nhanh nhất khu vực Đông Nam Á, song thị trường lao động trong nước đang "khát" kỹ năng một cách nghiêm trọng. Báo cáo "Vietnam IT Workforce 2024" ước tính ngành công nghệ thông tin sẽ cần khoảng 700.000 lao động vào cuối năm 2025, trong khi nguồn cung thực tế chỉ đạt khoảng 530.000 người, tạo ra khoảng trống thiếu hụt gần 200.000 vị trí.

Vấn đề cốt lõi không nằm ở số lượng sinh viên tốt nghiệp hàng năm, mà ở chất lượng đầu ra của hệ thống giáo dục. Khả năng ngoại ngữ, tư duy dữ liệu và kinh nghiệm về các phương pháp quản lý dự án hiện đại như Agile vẫn còn hạn chế đối với phần lớn tân cử nhân. Điều này tạo ra một rào cản lớn trong việc đáp ứng nhu cầu thực tế của thị trường lao động.

Hình 1: Nhân lực chuyển đổi số

3. Đà Nẵng: Từ tham vọng trung tâm tài chính – thương mại tự do – logistics tới nhu cầu nhân lực kép

3.1. Tầm nhìn chiến lược

Đà Nẵng đang thực hiện một tầm nhìn chiến lược đầy tham vọng với ba trụ cột chính:

Trung tâm tài chính khu vực: Nghị quyết 259/NQ-CP được ban hành tháng 11/2024 đã chính thức giao cho Đà Nẵng nhiệm vụ xây dựng trung tâm tài chính cấp khu vực, nhằm bổ sung chuỗi giá trị tài chính quốc gia.

Khu thương mại tự do (FTZ): Với diện tích 2.350 hecta, khu vực này được thiết kế kết nối trực tiếp cảng Liên Chiểu và sân bay quốc tế, định vị làm hạt nhân logistics của Hành lang Kinh tế Đông-Tây.

Trung tâm năng lượng: Dự án kho LNG/LPG trị giá 208,7 triệu USD sẽ trở thành mắt xích quan trọng cho hệ thống logistics năng lượng sạch của toàn miền Trung.

3.2. Nhu cầu kỹ năng mới

Để thực hiện tầm nhìn chiến lược này, Đà Nẵng cần phát triển nguồn nhân lực chuyên biệt theo ba lĩnh vực mũi nhọn:

Fintech & Tài chính số: Giai đoạn 2025-2030 cần tuyển dụng từ 18.000 đến 22.000 chuyên gia có kỹ năng phân tích dữ liệu giao dịch, bảo mật tài chính và quản trị rủi ro AI.

Logistics thông minh: Nhu cầu khoảng 12.000 kỹ sư chuyên về IoT/SCADA, tối ưu hóa chuỗi cung ứng số và hệ thống thông tin địa lý (GIS).

Bán dẫn & AI: Cần đào tạo 8.000 kỹ sư có khả năng thiết kế và kiểm thử vi mạch, cùng với chuyên môn về Trí tuệ nhân tạo.

3.3. Khoảng cách và thách thức

Thực tế cho thấy chỉ khoảng 60% sinh viên công nghệ thông tin tốt nghiệp đáp ứng được chuẩn yêu cầu của doanh nghiệp. Các hạn chế chính bao gồm khả năng ngoại ngữ, thiếu trải nghiệm dự án thực tế và hệ sinh thái mentor còn mỏng manh. Đồng thời, việc cạnh tranh nhân tài khốc liệt với các trung tâm lớn như TP.HCM, Hà Nội và Singapore đòi hỏi Đà Nẵng phải tung ra gói ưu đãi cạnh tranh về thuế thu nhập cá nhân, chính sách visa và vốn đầu tư mạo hiểm.

4. Bài học nhân lực số ở cơ sở: Doanh nghiệp vừa và nhỏ miền núi

Những thách thức về nhân lực số không chỉ diễn ra ở các thành phố lớn mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) tại các vùng miền núi. Trong các dự án hỗ trợ doanh nghiệp tại Lào Cai và Sơn La, những nữ doanh nhân như chị Lò Thị Bưởi và chị Hà Thị Hoa phải "xoay sở" đảm nhận mọi vai trò từ sản xuất, đóng gói cho đến marketing số.

Việc "không tìm được người quản lý Facebook, TikTok, trả lời khách hàng" đã trở thành nút thắt nghiêm trọng cản trở tăng trưởng của các doanh nghiệp này. Các doanh nghiệp SME hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp và du lịch thực sự cần "nhân lực số cơ bản" để thực hiện:

• Số hóa quy trình làm việc (quay phim, chụp ảnh, lưu trữ đám mây)
• Quản lý và sáng tạo nội dung mạng xã hội, quảng cáo trực tuyến
• Tin học văn phòng và khai thác các công cụ AI đơn giản để tự động trả lời khách hàng, phân tích dữ liệu bán hàng

Khối lượng công việc này phù hợp với sinh viên làm việc bán thời gian nhờ tính linh hoạt về địa lý và chi phí thấp, mở ra mô hình "nhân lực linh hoạt" giúp các SME có bước đầu tiến vào chuyển đổi số.

5. Trường Đại học Kinh tế – Đại học Đà Nẵng: Hạt nhân phát triển nguồn nhân lực số cho thành phố

Đà Nẵng tìm đâu ra hàng ngàn nhân sự số? Câu trả lời nằm ngay trong khuôn viên Trường ĐH Kinh tế – ĐH Đà Nẵng (DUE). Dưới đây là 5 điều ấn tượng nhất mà DUE đã “kích hoạt” chỉ trong những năm gần đây.

Chương trình 2+1: Những môn học thuộc chương trình này được giảng dạy và đào tạo bới giảng viên (2 tín chỉ) và chuyên gia đến từ doanh nghiệp (1 tín chỉ). CHương trình được thiết kế để sinh viên sớm tiếp cận với môi trường làm việc nhưng vẫn còn nhận được sự hỗ trợ của giảng viên, bên cạnh đó, chuyên gia đến từ doanh nghiệp có thể tiếp cận sớm nguồn nhân lực chưa tốt nghiệp, góp ý cho chương trình và có thể chọn những ứng cử viên sáng giá cho doanh nghiệp mình.

Tỉ lệ tốt nghiệp có việc làm trên 90%: Với việc sinh viên gặp doanh nghiệp từ sớm đã giải được bài toán về đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp, và còn có thể góp phần tạo hứng khởi trong học tập vì đã được giảng dạy người thật việc thật, đi qua các dự án cụ thể.

Tỉ lệ môn học định hướng dự án cao: Khác với cách thi cử truyền thống, những môn học này được đánh giá dựa trên một dự án xuyên suốt quá trình học, có KPI xác định cho từng giai đoạn, có áp lực có mục tiêu rõ ràng, điều này đem đến một môi trường gần có khi tương đương với các dự án thật ngoài khuôn viên nhà trường.

6. Kết luận

Thành công của chuyển đổi số phụ thuộc trước hết vào chất lượng nguồn nhân lực hơn là vào công nghệ. Thông qua các sáng kiến đào tạo mang tính hệ thống – bao gồm mô hình 2 + 1 và đánh giá dựa trên dự án – Trường Đại học Kinh tế – Đại học Đà Nẵng đã chứng tỏ hiệu quả của cách tiếp cận “học đi đôi với hành” trong việc rút ngắn khoảng cách kỹ năng, đồng thời cung ứng kịp thời nhân lực chất lượng cao cho thị trường.